داوری متون علمی مهارتی است که برای آن معمولاً آموزش نمی بینیم و مشکلات زیادی را بوجود می آورد. از طرفی در این زمینه مطالب کمی وجود دارد و همچنان راه یادگیری آن، تمرین و کسب تجربه است. از آنجا که هر عادتی که در ما شکل بگیرد، تا مدتها می ماند، بهترین راه اینست که تجربیات اول را با مطالعه و گرفتن راهنمایی از افراد خبره شروع کنیم و به اصطلاح خودمان سعی و خطا نکنیم.
به همین منظور مقالاتی نوشته شده که گر چه با عنوان داوری مقالات است، اما راهنمایی های آن برای همه متون علمی کاربرد دارد. خواندن و یادگیری نکات عمیق این مقاله را حتماً توصیه می کنم. مقاله دوم نیز بسیار مفید است.
۱. Benos, D.J., K.L. Kirk, and J.E. Hall, How to Review a Paper. Advan Physiol Educ, 2003. 27(2): p. 47–۵۲. (link)
۲. Mathew Stiller-Reeve, How to write a thorough peer review, Nature, Career Column, 2018. (link)
در ادامه به چند نکته مهم جداگانه تأکید می کنم که البته در مقاله مذکور نیز بحث شده است:
- رعایت امانت و اخلاق شرط اول است. یعنی با دید مثبت باید نگاه کنیم و خود را جای نویسنده قرار دهیم.
- از نگاهی دیگر باید خود را جای خوانندگان آتی قرار دهیم و ببینیم آیا متن گویا هست؟
- فراموش نکینم که قرار نیست از نویسنده ایراد بگیریم، بلکه به جامعه علمی و ایشان می خواهیم کمک کنیم تا متن خوبی وارد علم بشود که قابل فهم و دفاع باشد.
- مشکلات نگارشی بسیار مهم است. اگر متن مشکلات نگارشی زیادی دارد، یک بار نگارش آنرا داوری نمایید و یکبار دیگر به مفاهیم و دیگر نکات بپردازید. بطوریکه دو موضوع تحت تأثیر هم قرار نگیرد.
- از درخواست های مبهم و کلی قویاً بپرهیزیم. مثلاً فقط نگوییم:
- متن خلاصه است.
- این قسمت تکمیل شود.
- منابع کم هستند.
- بیشتر توضیح داده شود.
- مبهم است.
- نتیجه گیری دقیق نیست.
- متن دارای غلط املائی است. اصلاح شود.
دقیق تر بودن، کامل تر کردن، بیشتر توضیح دادن، عباراتی هستند کیفی که هر فرد تعریف متفاوتی از آن دارد و حد آن مشخص نیست. بجای اینها باید در جای خودش مشخصاً و دقیق مورد را بیان کنیم و بنویسیم چه انتظاری (به نمایندگی از جامعه علمی) داریم تا تکلیف نویسنده نیز معلوم شود.
در مورد آخر برای غلط املائی، تک تک موارد (typo) را داور باید با ذکر شماره خط و صفحه منعکس کند.
- از علامت تعجب که جنبه طعنه داشته باشد نباید استفاده کرد. مثلاً
- تصویر صفحه دوم شماره ندارد!!
- آیا جمله دوم مقدمه خیلی بدیهی نیست!؟
در نظر داشته باشیم که داور نباید به اصطلاح مچ گیری کند، بلکه به نویسنده کمک می کند تا متنی که قرار است منتشر شود، با استاندادرهای جامعه علمی تطابق داشته باشد.
- از پرسش و پاسخ با نویسنده بپرهیزیم. مثلاً ننویسیم “منظور شما از این جمله چیست؟”. بجای آن بنویسیم “مشخص نیست که منظور شما A است یا B. لطفاً با بیان مثال یا ارائه مرجع ارتباط جمله را با آن دو موضوع مطرح شده بیان نمایید.”
- یکی از ایرادات شایع در متون علمی (پایان نامه، مقاله و …) اینست که نویسنده، موارد در بخش های مختلف را جابجا می نویسد و مخلوط می کند. مثلاً در بخش “نتایج” به بحث می پردازد، یا در “مقدمه” به بیان “روش” می پردازد. با کمک اسلایدهای معرفی شده در این نوشته، باید مواردی که به بخش های دیگر مربوط است را برای نویسنده مشخص کنیم.
- ضرورت تحقیق نباید صرفاً یافتن وجود تناقض در ادبیات باشد و محقق بخواهد موضوع را فیصله دهد. بلکه در یک کار علمی، بنابه دلایل واضح و قانع کننده مبتنی بر تحقیقات موجود (ادبیات)، یک سئوال و فرضیه مطرح می شود و و بصورت علمی به آن پاسخ داده می شود.
- داور بایدموارد زیر را بررسی کند:
- اهمیت و ضرورت موضوع
- تناسب روش تحقیق با فرضیات
- تناسب ابزارها با متغیرها
- داوری ما باید بگونه ای باشد که نویسنده نکات خوبی را یاد بگیرد.
- مرتبه اول که مقاله را می خوانید به دنبال ایراد نباشید. اگر چیزی به ذهنتان رسید، فقط علامت بگذارید تا دور دوم به آن بپردازید. دور اول فقط مثل یک مقاله عادی آنرا بخوانید.
از آنجا که آشنایی با نکات مهم در نگارش نیز می تواند در داوری کمک کند، این لینک ها را بررسی نمایید.
ناشر معروف برای به روز رسانی اطلاعات داوران، مطالب مفیدی را در این صفحه جمع آوری کرده است. و در این لینک هم سوالاتی که باید حین داوری از خودتان بپرسید را لیست کرده است.
کتابی نیز در زمینه داوری های علمی به فارسی ترجمه شده که اطلاعات آنرا می توانید از اینجا دریافت نمایید.
نکات مفید و دسته بندی شده ای توسط ناشر معروف دیگری در این سایت گردآوری شده است.
با سلام خدمت استاد همه دوستانی که ازین سایت دیدن میکنند.
مطلب واقعا مفید هست مخصوصا که بنده اخیرا در یک گروه تلگرام که ژورنال کلاب رو به صورت مجازی برگزار میکنه حضور داشتم اما همون طور که شما در این مطلب فرمودید تجربه ارزیابی رو نداشتم و کمتر تونستم نظر بدم. دنبال یک کتاب مفید بودم.
ممنون از این مطلب
با تشکر
از نظر بنده این قسمت یکی از مفید ترین بخش های سایت بود.
مطلبی ضروری و در عین حال کمیاب.
متاسفانه در دوره های آموزشی دانشگاهی، واحد درسی جهت تدریس روش مقاله نویسی و داوری مقالات وجود ندارد و این اهمیت موضوع عنوان شده را دوچندان می کند.
با تشکر از مطالب مفید و ارزنده
برای بهتر شدن هر متنی نیاز هست که نویسنده ارزیابی از دست نوشته خودش داشته باشد و بهتر اینکه با علم و آموزش همراه باشه، ممنون از متن مفیدتون
با تشکر از این مطلب مفید و ناب که در اختیار گذاشتید
به امید روزی که آموزش هایی در زمینه ی داوری مقالات صورت بگیرد آن هم به صورت رسمی و فراگیر.
اصولا فکر می کنم که اخیراً به هنگام داوری اکثر افراد با دید منفی و با قصد ایراد گرفتن به نوشته ها نگاه می کنند. شاید آموزش کافی در این زمینه ارائه نشده به خصوص که آموزش اصول داوری از دید اخلاقی با کاستی های جدی همراه است.
با سلام
ممنون از مطالب علمی و مفید که برای داوری مقاله های علمی و شناخت مقاله های بهتر خیلی کمکمون میکنه.
با سلام و احترام
داوری مقالات علمی برای من همیشه تجربه ای جذاب به نظر می رسید و علاقه ی زیادی به انجام آن داشتم. در ابتدا فکر می کردم تنها زمانی می توانم این کار را انجام دهم که خودم مقاله ای نوشته باشم. زمانی که استاد گرامی این فرصت را در اختیار من قرار دادند، کمی تردید و نگرانی داشتم اما از آن جا که مشتاق کسب تجربه بودم، آن را پذیرفتم. منابعی که برای داوری مقالات بود، مطالعه کردم و نکات ارزشمندی آموختم. در کل این تجربه برای من بسیار آموزنده بود.
سلام و عرض ادب
داوری و ارزیابی نوشته های علمی فرصت مناسبی است که مسیر مقاله نویسی را یک بار وارونه طی کنیم و اینکار هم جذاب است و هم بسیار آموزنده. قضاوت صحیح یک نوشته علمی نیازمند تفکری انتقادی و نقادانه و به دور از تعصب است. این فرایند به فرد می آموزد که چگونه به دور از تعصبات شخصی و با انصاف ارزیابی کند. انصاف اول در رابطه با مفید بودن مطلب است، و یافتن پاسخ این سوال سخت، آیا لزومی به انجام مقاله بوده است؟ پاسخ به این پرسش بسیار سخت است (اینکه اساس یک ساختار چیده شده را زیر سوال بریم). انصاف دوم زمانی است که داور باید خود را در جایگاه نویسندگان قرار دهد و از سختگیری های بی مورد پرهیز کند.
داوری یک مقاله علاوه بر تمرین انصاف، تمرین مناسبی برای مقاله نویسی است. همانطور که در ابتدا عرض کردم وارونه دیدن یک مسیر برای درک ساختار و چینش آن بسیار مفید است. یک معمار خوب باید بتواند یک بنای مستحکم را تشخیص دهد و اینکار به او کمک می کند که چطور بهتر بسازد.
البته نقش راهنمای خوب برای فراگیری قضاوت خوب را نباید از یاد برد.
سلام
من هم مایل هستم تجربه خودم از اولین داوری ای که انجام دادم را اینجا توضیح بدهم.
داوری اول من موضوعی بین رشته ای داشت و به عنوان کار اول همه چیز رو چالش برانگیز تر میکرد.
نکات مطرح شده در سایت و مقاله ۲ در عمل مثل گاید لاینی بود که روش انجام کار را نشان میداد.
سه بار خواندن مقاله و فاصله گرفتن بین مرور دوم و سوم دید متفاوتی نسبت به موضوع به من داد و انگار با این روش زوایای پنهان خودشون رو نشون می دادند، همنطور خود را جای نویسنده گذاشتن باعث میشد از وسواس و برسی بیش از حد موشکافانه خودداری کنم. درنهایت من صادقانه تیم ادیتور رو در مورد بخش هایی از مقاله که حوزه ی تخصصم نبود مطلع کردم و فکر میکنم حتی در این بخش ها هم توانستم نسبتاٌ مؤثر عمل کنم.
در پایان، ممنونم از آقای دکتر سنجری که به من انگیزه دادند تا علیرغم عدم تسلط کامل و نگرانیای که داشتم، داوری رو انجام بدهم که منجر شد تجربه ای خاطره انگیز از اولین داوری برای من به یادگار بماند.